इतिहास संशोधक भूषण देशमुख यांचे निधन, नगरच्या सांस्कृतिक चळवळीचा आधारस्तंभ हरपला

 येथे क्लिक करुन आम्हाला फॉलो करा

अहिल्यानगर - महाराष्ट्रातील समर्पित इतिहास संशोधक (History Researcher), ज्येष्ठ पत्रकार (Senior Journalist) आणि 'स्नेहालय' संस्थेचे संस्थापक सदस्य भूषण गोपाळ देशमुख यांचे शनिवार, दिनांक ६ जून २०२६ रोजी दुपारी  निधन झाले. मेंदू विकारावर (Brain Ailment) उपचार सुरू असताना एका खाजगी रुग्णालयात त्यांनी वयाच्या ६३ व्या वर्षी अंतिम श्वास घेतला.

त्यांच्या निधनामुळे महाराष्ट्रातील इतिहास संशोधन, पत्रकारिता, समाजसेवा आणि कला-संस्कृती क्षेत्रावर शोककळा पसरली असून, एका महान अभ्यासकाचा अंत झाला आहे. 

संघर्षमय बालपण ते इंजिनिअरिंगचा प्रवास (Early Life and Education) : भूषण देशमुख यांचा जन्म ७ जुलै १९६३ रोजी गुजरात मधील अहमदाबाद (Ahmedabad) येथे झाला. अवघ्या ८ व्या वर्षी (१९७१ मध्ये) त्यांच्या शिरावरील पितृछत्र हरपले. त्यानंतर आईच्या वडिलांकडे, म्हणजेच आपल्या आजोळी जामखेड (जिल्हा अहिल्यानगर) येथील 'ल. ना. होशिंग विद्यालयात' त्यांचे शालेय शिक्षण (School Education) पूर्ण झाले.

पुढील शिक्षणासाठी ते पुण्यात गेले. पुणे येथील नामांकित 'फर्गुसन महाविद्यालय' (Fergusson College) आणि त्यानंतर अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून (Engineering College) त्यांनी 'टेक्स्टाईल इंजिनिअर' (Textile Engineer) म्हणून पदवी घेतली. पदवीनंतर त्यांनी काही नामांकित कापड मिल्समध्ये (Textile Mills) अल्पकाळ कामही केले.

पत्रकारितेतील तीन दशकांचा प्रवास (Career in Journalism) : मुलत: इतिहास, लेखन आणि माध्यम क्षेत्राची (Media Sector) प्रचंड आवड असल्याने भूषणजींनी इंजिनिअरिंग सोडून पत्रकारितेत पाऊल ठेवले. त्यांनी सोलापूर येथील 'दैनिक संचार', नगरमधील 'दैनिक सार्वमत' आणि 'दैनिक समाचार' येथे उपसंपादक (Sub-Editor) व बातमीदार (Reporter) म्हणून काम केले.

दैनिक लोकसत्ताशी दीर्घ ऋणानुबंध : १९८६ पासून 'दैनिक केसरी' आणि त्यानंतर दीर्घकाळ 'दैनिक लोकसत्ता'च्या (Loksatta) अहिल्यानगर आवृत्तीत त्यांनी वरिष्ठ उपसंपादक (Senior Sub-Editor) म्हणून महत्त्वाची धुरा सांभाळली. २०१२ नंतर त्यांनी 'दैनिक दिव्य मराठी' (Divya Marathi) वृत्तपत्रात पत्रकार म्हणून कार्य केले. महाराष्ट्रातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रश्नांवर सखोल लिखाण (In-depth Writing) करणारे पत्रकार म्हणून त्यांची मोठी ख्याती होती.

'स्नेहालय' आणि 'रेडिओ नगर'चे निर्माते (Social Work and Community Radio) : भूषण देशमुख हे केवळ पत्रकार नव्हते तर एक सक्रिय सामाजिक कार्यकर्ते (Social Activist) होते. सन १९८९ साली 'स्नेहालय' (Snehalaya) संस्थेच्या स्थापनेत त्यांचा मोलाचा पुढाकार होता. संस्थेचे विश्वस्त (Trustee) म्हणून त्यांनी दोन दशकांहून अधिक काळ काम पाहिले.

कम्युनिटी रेडिओची सुरुवात : वर्ष २००८ मध्ये त्यांच्याच पुढाकाराने स्नेहालयतर्फे 'रेडिओ नगर ९०.४ एफ.एम.' हे समुदाय रेडिओ केंद्र (Community Radio Station) सुरू करण्यात आले. या केंद्राला देशातील अग्रणी (Leading) कम्युनिटी रेडिओ बनवण्यात भूषण यांचे विशेष योगदान होते.

सायकल यात्रा व संपादन : स्नेहालयाच्या भारत-बांगलादेश सायकल यात्रेचे नियोजन त्यांनी केले व स्वतः सायकल चालवून त्यात भाग घेतला. तसेच स्नेहालयाच्या बहुतांश पुस्तकांच्या संपादनात (Editing) व प्रकाशनात (Publishing) त्यांचा मोठा वाटा होता. नगरचा इतिहास आणि 'हेरिटेज वॉक' (History and Heritage Walk) : अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) शहराचा इतिहास आणि संस्कृती यावर भूषण यांचा गाढा व्यासंग (Deep Study) होता.

विनामूल्य हेरिटेज वॉक: गेली ५ वर्षे ते दर रविवारी स्थानिक आणि बाहेरील पर्यटकांसाठी विनामूल्य 'हेरिटेज वॉक' (Heritage Walk) आयोजित करत, ज्याद्वारे ते ऐतिहासिक वास्तूंची माहिती देत असत. ऐतिहासिक चळवळ: शाळा-महाविद्यालयांत प्रश्नमंजुषा, निबंध स्पर्धा घेऊन त्यांनी इतिहास विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवला. अहमदनगरच्या पंचशताब्दी आयोजनात जयंत येलुरकर यांच्यासोबत त्यांनी काम केले.

भुईकोट किल्ल्याचे नूतनीकरण : प्रसिद्ध भुईकोट किल्ल्याच्या (Ahmednagar Fort) नूतनीकरण आणि सुशोभीकरण प्रकल्पात, तत्कालीन जिल्हाधिकारी डॉ. पी. अनबलगन यांच्या कार्यकाळात भूषण यांनी मार्गदर्शक (Guide/Advisor) म्हणून अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचे 'नगर दर्शन' हे नगरच्या इतिहासावरील पुस्तक अत्यंत प्रसिद्ध आहे. महापुरुषांच्या वास्तूंवर 'निल फलक' (Blue Plaques) लावण्यात त्यांचा पुढाकार होता.

प्रख्यात इतिहासतज्ज्ञ आणि लेखिका मेधा देशमुख भास्करन (Medha Deshmukh Bhaskaran) यांच्या शिवचरित्रावरील लेखनाचे पहिले वाचन करण्याची संधी नेहमी भूषण यांना मिळत असे. त्यांच्या निधनानंतर श्रीमती मेधा देशमुख यांनी "महान योग्यतेचा इतिहासतज्ज्ञ आणि संशोधक गमावला" अशा शब्दांत शोक संदेश (Condolence Message) पाठवून दुःख व्यक्त केले.

सर्पदंशाचे निमित्त (Health Issues and Death Cause) : २२ एप्रिल रोजी भारतीय लष्करातील (Indian Army) काही प्रमुख अधिकारी आणि त्यांच्या कुटुंबाला भुईकोट किल्ल्याची माहिती देण्यासाठी भूषण देशमुख गेले होते. तिथे त्यांना एका विषारी सापाने दंश (Snakebite) केला. त्यांना तातडीने स्वास्थ्य हॉस्पिटलमध्ये दाखल करण्यात आले. तिथे वैद्यकीय टीमने त्यांच्यावर उपचार केले. व्हेंटिलेटर (Ventilator) आणि डायलिसिसच्या (Dialysis) मदतीने उपचार घेऊन १५ मे रोजी ते घरी परतले होते.

पुढील उपचारांसाठी त्यांना स्नेहालयाच्या 'स्नेहदीप रुग्ण सेवा केंद्रात' फिजिओथेरपीसाठी दाखल केले होते. मात्र, २८ मे रोजी अचानक श्वसनाचा त्रास (Breathing Trouble) सुरू झाला. रुग्णालयात नेत असतानाच त्यांना तीव्र हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) आला. यामुळे मेंदूला होणारा ऑक्सिजन आणि रक्तपुरवठा खंडित होऊन मेंदूचे कार्य मंदावले (Brain Damage). अखेर एक आठवड्याच्या मृत्यूशी सुरू असलेल्या लढाईनंतर आज त्यांची प्राणज्योत मालवली.

भूषण देशमुख यांच्या निधनामुळे जिल्हा आणि महाराष्ट्राचे कधीही न भरून निघणारे नुकसान झाले आहे. नगर शहर व जिल्ह्यातील सर्व पत्रकार संघटना, स्नेहालय, अनामप्रेम, हिवरे बाजार येथील यशवंत ग्रामीण विकास संस्था, नवजीवन रावसाहेब पटवर्धन स्मारक, अहमदनगर एज्युकेशन सोसायटी आणि जिल्हा वस्तुसंग्रहालय यांसह सर्व सामाजिक संस्था, इतिहासप्रेमी आणि पर्यावरणप्रेमींच्या वतीने त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली (Heartfelt Tributes) अर्पण करण्यात आली आहे.

येथे क्लिक करुन इंस्टाग्रामवर फॉलो करा