'औरत’, ‘मॅडम’, ‘वकील’, ‘सरकार’ : आपण रोज उच्चारतो, पण त्यांचे खरे अर्थ माहिती आहेत का?

येथे क्लिक करुन आम्हाला फॉलो करा

आपण दररोज शेकडो शब्द (Words) बोलतो. काही शब्दांवर वाद घालतो, काही शब्दांवर अभिमान बाळगतो, तर काही शब्दांचा अर्थ आपण गृहीत धरून चालतो. पण ज्या शब्दांचा आपण सहज वापर करतो, त्यांचा खरा इतिहास, मूळ अर्थ आणि भाषिक प्रवास आपल्याला खरोखर माहिती आहे का?

‘औरत’ म्हणजे नेमके काय? ‘मॅडम’ हा केवळ आदरार्थी शब्द आहे की त्यामागे वेगळी कहाणी दडलेली आहे? ‘वकील’ म्हणजे फक्त कायदेतज्ज्ञ की त्याचा मूळ अर्थ काही वेगळाच होता? आणि ‘सरकार’ हा शब्द सत्तेचा प्रतीक कसा बनला? 

आपण दररोज शेकडो शब्द वापरतो. त्यातील अनेक शब्द इतके परिचित झाले आहेत की ते परदेशी भाषांमधून आले आहेत, याची आपल्याला कल्पनाही नसते. भाषा ही स्थिर नसते; ती सतत बदलत असते, नवे शब्द स्वीकारत असते आणि जुन्या शब्दांना नवे अर्थ देत असते. म्हणूनच एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ आणि आजचा प्रचलित अर्थ यामध्ये अनेकदा मोठा फरक दिसून येतो.

मराठी भाषा ही संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश यांच्याबरोबरच अरबी, फारसी, तुर्की, पोर्तुगीज, इंग्रजी आणि फ्रेंच अशा अनेक भाषांच्या संपर्कातून समृद्ध झाली आहे. आपल्या दैनंदिन व्यवहारातील असंख्य शब्द हे या भाषिक देवाणघेवाणीचे जिवंत उदाहरण आहेत.

'औरत' अर्थाचा बदललेला प्रवास : अलीकडच्या काळात 'औरत' या शब्दाच्या मूळ अर्थाबाबत अनेक चर्चा होताना दिसतात. हा शब्द अरबी भाषेतील 'Awrah' (अव्रह/औरत) या शब्दापासून विकसित झाला आहे. त्याचा मूळ संदर्भ गोपनीयता, झाकण्याजोगी गोष्ट किंवा शरीराच्या खाजगी भागाशी संबंधित होता. मात्र फारसी, उर्दू आणि हिंदी भाषांतील दीर्घ वापरामुळे या शब्दाचा अर्थ बदलत गेला आणि आज तो सामान्यतः 'स्त्री' किंवा 'महिला' या अर्थाने वापरला जातो.

यातून एक महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय नियम समोर येतो. शब्दाचा मूळ अर्थ हा नेहमीच त्याचा वर्तमान अर्थ नसतो.

'मॅडम' : आदराचे संबोधन : आज शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये आणि सरकारी संस्थांमध्ये मॅडम हा शब्द मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो. हा शब्द फ्रेंच भाषेतील Madame या शब्दापासून आला आहे. काही ऐतिहासिक इंग्रजी संदर्भांमध्ये Madam हा शब्द वेश्यालय चालवणाऱ्या महिलेसाठीही वापरला गेला होता. परंतु तो एक विशेष संदर्भ होता. सामान्य आणि आजचा प्रचलित अर्थ हा आदरार्थी संबोधनाचाच आहे.

• Ma - माझी
• Dame - माननीय महिला, स्वामिनी
• अर्थात Madame म्हणजे My Lady - माझी माननीय महिला.

मराठीत आलेले परदेशी शब्द : आज आपण सहज वापरत असलेले अनेक शब्द प्रत्यक्षात परदेशी भाषांमधून आलेले आहेत.

अरबी भाषा

• किताब - लिहिलेली गोष्ट
• वकील - प्रतिनिधी
• अदालत - न्याय
• मुसाफिर - प्रवासी

फारसी भाषा

• सरकार - सत्ता, प्रमुख
• बाजार - व्यापाराची जागा
• दरवाजा - प्रवेशद्वार
• जमीन - भूमी

पोर्तुगीज भाषा

• साबण - साबण
• चावी - किल्ली
• बटाटा - बटाटा
• अलमारी - कपाट

लॅटिन / ग्रीक भाषा

• डॉक्टर - शिक्षक, विद्वान
• स्कूल - शिक्षणाचे स्थान

भारतानेही जगाला दिले अनेक शब्द : भाषेचा प्रवास हा एकतर्फी नसतो. भारतातूनही अनेक शब्द जगभर पोहोचले आहेत. Yoga (योग), Guru (गुरु), Karma (कर्म), Avatar (अवतार), Jungle (जंगल), Bungalow (बंगला), Pundit (पंडित), Shampoo (चांपी), आज हे शब्द इंग्रजीसह जगातील अनेक भाषांमध्ये वापरले जातात.

शब्दांचा खरा अर्थ कोणता? भाषाशास्त्रज्ञांच्या मते, शब्दाचा "खरा" अर्थ हा फक्त त्याच्या उगमावरून ठरत नाही. शब्दाचा अर्थ समाज ठरवतो. लोक ज्या अर्थाने एखादा शब्द दीर्घकाळ वापरतात, तोच त्याचा प्रचलित अर्थ बनतो.

उदाहरणार्थ :

• वकीलचा मूळ अर्थ प्रतिनिधी असला तरी आज तो कायदेतज्ज्ञ आहे.
• शहीदचा मूळ अर्थ साक्षीदार असला तरी आज तो हुतात्मा आहे.
• औरतचा मूळ अर्थ वेगळा असला तरी आज तो स्त्री या अर्थाने वापरला जातो.
• मॅडमचा मूळ अर्थ माननीय महिला असून आजही तो आदरार्थी संबोधन म्हणूनच वापरला जातो.

भाषा ही संस्कृतींच्या भेटीतून घडते. कोणतीही भाषा पूर्णपणे शुद्ध किंवा एकाकी नसते. मराठीसह सर्व आधुनिक भाषा या विविध भाषिक प्रभावांच्या संगमातून तयार झालेल्या आहेत. त्यामुळे शब्दांचा उगम जाणून घेणे महत्त्वाचे असले, तरी त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्या शब्दाचा आजच्या समाजातील अर्थ आणि वापर समजून घेणे.

शब्दांचा इतिहास आपल्याला केवळ भाषेची नव्हे, तर संस्कृती, व्यापार, राजकारण आणि मानवी संबंधांचीही रोचक कहाणी सांगतो. त्यामुळे प्रत्येक शब्द हा केवळ उच्चार नसून, शतकानुशतके चालत आलेल्या मानवी प्रवासाचा साक्षीदार आहे.

येथे क्लिक करुन इंस्टाग्रामवर फॉलो करा