पडद्यावरील सुपरस्टार्सना खुजे ठरवणारा सामाजिक जीवनातील 'नाना' सम्राट

 पडद्यावरचा नायक तीन तासांत संपतो; मातीतला नायक पिढ्यान् पिढ्या उरतो !

- ॲड. उमेश सुरेशराव अनपट

चित्रपटगृहातले दिवे लागले की पडद्यावरचा नायक संपतो. तो जगाला वाचवतो, शत्रूंना लोळवतो, अन्यायाविरुद्ध गरजतो; पण सगळं तीन तासांच्या कथेपुरतं. हिंदी चित्रपटसृष्टीत असे शेकडो नायक आले आणि गेले. चेहरे चमकदार होते, पण बहुतेकांचं नायकपण कॅमेऱ्याच्या चौकटीबाहेर पाऊल टाकू शकलं नाही. या गर्दीत एक माणूस वेगळा होता. पडद्यावर त्याचा आवाज थरकाप उडवायचा आणि पडद्याबाहेर त्याचे डोळे एखाद्या शेतकरी विधवेच्या दुःखाने पाणावायचे. तो माणूस म्हणजे नाना पाटेकर.

आणि गुरुवारची पहाट महाराष्ट्रासाठी काळी ठरली. गोव्यातील घरी छातीत तीव्र वेदना जाणवल्यानंतर नाना बेशुद्धावस्थेत आढळले; त्यांना तातडीने रुग्णालयात नेण्यात आलं, पण पहाटे ५.२० वाजता डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केलं. वयाच्या ७५ व्या वर्षी तो आवाज कायमचा शांत झाला. पण तो आवाज फक्त पडद्यावरचा नव्हता; तो मराठवाड्याच्या भेगाळलेल्या जमिनीतून उमटलेल्या हुंदक्यांचा आवाज होता.

अभिनयापेक्षाही  माणुसकीची उंची मोठी : 'परिंदा', 'क्रांतिवीर', 'अग्निसाक्षी', 'प्रहार', 'नटसम्राट'. 'अग्निसाक्षी' आणि 'परिंदा'साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचे राष्ट्रीय पुरस्कार, 'क्रांतिवीर'साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार, आणि 'नटसम्राट'साठी फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार, शिवाय पद्मश्री. नानांच्या अभिनयाबद्दल आज देशभर लिहिलं जातंय. पण तीस वर्षांच्या पत्रकारितेत मी एक गोष्ट शिकलो: माणसाची खरी ओळख तो प्रकाशझोतात काय करतो यावरून नाही, तर अंधारातल्या माणसासाठी काय करतो यावरून होते. या कसोटीवर नाना पडद्यावरच्या कोणत्याही महानायकापेक्षा उंच ठरले.

२०१५ चा दुष्काळ आणि एका कलावंताचा निर्णय : २०१५ साल. मराठवाडा भीषण दुष्काळात होरपळत होता. विहिरी कोरड्या, नद्या भेगाळलेल्या, पिकं करपलेली. कर्जाच्या ओझ्याखाली शेतकरी गळफास घेत होते. टीव्हीवर रोज आत्महत्यांचे आकडे झळकत होते, आणि शहरं बातमी पाहून चॅनल बदलत होती. नानांनी चॅनल बदलला नाही. त्यांनी स्वतःच्या खिशात हात घातला. एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितलं होतं की त्यांच्याकडे जवळपास एक-दीड कोटी रुपये होते, आणि घरचा कर्ता माणूस गमावलेल्या शेतकरी कुटुंबांपर्यंत ते पोहोचवण्याची जबाबदारी त्यांनी मकरंद अनासपुरेंवर सोपवली. कुणाचं अनुदान नाही, कुणाची जाहिरात नाही. आधी स्वतःचा पैसा.

यातूनच जन्म झाला 'नाम फाऊंडेशन'चा. सप्टेंबर २०१५ मध्ये नाना आणि मकरंद अनासपुरे यांनी दुष्काळग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आधार देण्यासाठी ही संस्था उभी केली. सुरुवात आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना पंधरा हजार रुपयांच्या मदतीने झाली. रक्कम मोठी नव्हती, पण त्या घरात पहिल्यांदा कुणीतरी येऊन "तुम्ही एकटे नाही" असं सांगितलं होतं.

मदतीपेक्षा मोठं काही: नानांना एक गोष्ट नेमकी कळली होती. शेतकरी फक्त पैशामुळे मरत नाही, तो एकटेपणामुळे मरतो. त्यांनी स्पष्ट सांगितलं होतं की शेतकऱ्यांना आपण एकटे पडलो आहोत असं वाटतं आणि त्यांचा आत्मसन्मान हरवत चालला आहे. म्हणूनच 'नाम'ने भीक नाही, तर उभं राहण्याचं बळ दिलं. कुटुंबांना शिलाई मशीन, पिठाची गिरणी, शेवया मशीन, डाळ मिल आणि पत्रावळी बनवण्याची यंत्रं देण्यात आली. ज्या हातांनी नवऱ्याचं प्रेत उचललं, त्याच हातांनी आता घर चालवायला सुरुवात केली.

सर्वात हृदयस्पर्शी काम मुलांसाठी झालं. बीड जिल्ह्यातील आर्वी गावात आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांतील मुलांसाठी निवासी शाळा उभारण्यात आली. बापाचं छत्र गेलं, पण शिक्षणाचं छत्र हरवू दिलं नाही. आज ती मुलं नानांसाठी अश्रू ढाळत असतील, कारण त्यांच्यासाठी नाना हा अभिनेता नव्हता, तो आधार होता.

पाणी: नानांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू : दरवर्षी मदत वाटत बसणं हा उपाय नाही, मुळावर घाव घालायला हवा, हे नानांना माहीत होतं. मूळ होतं पाणी. 'नाम'ने नदी पुनरुज्जीवन आणि जलसंधारणावर लक्ष केंद्रित केलं, आणि लातूर, जालना, परभणी, उस्मानाबाद, औरंगाबाद, बीड या दुष्काळी पट्ट्यात कामांचा धडाका सुरू झाला. चित्र विलक्षण होतं. गावकरी सकाळी सात ते रात्री अकरापर्यंत 'नाम'च्या टीमसोबत राबत होते, कारण पुन्हा कधीही कोरडी नदी पाहायची नाही, हा त्यांचा निर्धार होता. बीडच्या एका गावात नव्वदीचे भानुदास सोनवार म्हणाले होते की आयुष्यात नदी पुन्हा जिवंत होताना पाहायला मिळाली याचा आनंद आहे. एका नव्वद वर्षांच्या शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावरचं ते समाधान कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठं होतं.

याचा परिणाम संसर्गजन्य ठरला. माजलगाव तालुक्यातील नित्रूड गावातील सत्तर शेतकरी हे काम पाहायला आले, कारण त्यांनाही हेच मॉडेल आपल्या गावात राबवायचं होतं. नेत्याचं खरं यश हेच, की लोक त्याचं अनुकरण करू लागतात.

राजकारणाशिवाय समाजकारण : 'नाम'ला विश्वासार्हता का मिळाली? एका स्वयंसेवकाच्या मते, कोणताही राजकीय अजेंडा नसल्यामुळेच 'नाम' शेतकऱ्यांना मदत करू शकलं. नानांची भूमिकाही तशीच होती: हे काम या सरकारचं की आधीच्या सरकारचं, असा विचार करत बसलो तर कधीच काम होणार नाही. दोष देण्यापेक्षा फावडं हातात घेणं, हा नानांचा मार्ग होता. समाजानेही या प्रामाणिकपणाला प्रतिसाद दिला. सारस्वत बँकेसारख्या संस्थांनी 'नाम'ला ५० लाख रुपयांची मदत दिली. नाना लोकांकडे हात जोडून गेले; एक-दोन माणसं हे काम करू शकत नाहीत, अनेकांनी पुढे यायला हवं, असं ते सांगत राहिले.

सीमेवरही तोच नाना : नानांची संवेदना फक्त शेतापुरती नव्हती. ऑपरेशन सिंदूरनंतर ते जम्मू-काश्मीरच्या सीमावर्ती भागात गेले. निर्मला गजानन फाऊंडेशनच्या माध्यमातून गोळीबारात कुटुंबीय गमावलेल्या किंवा घरांचं नुकसान झालेल्या ११७ कुटुंबांना त्यांनी ४२ लाख रुपयांची मदत दिली. तिथेही त्यांचा संदेश तोच होता: प्रत्येकाने किमान एक कुटुंब दत्तक घ्यावं, सगळं सरकारवर सोडू नये. १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या वेळीही त्यांनी जम्मू-काश्मीरमध्ये सेवा बजावली होती. पडद्यावर 'प्रहार'मधला मेजर साकारणारा हा कलावंत प्रत्यक्ष सीमेवरही उभा राहिला.

नानांच्या विचारांची शिदोरी : नाना गेले, पण त्यांनी मागे ठेवलेली विचारांची शिदोरी आपल्यासाठी आहे. झाडं म्हणजे उद्याचा श्वास. आपण झाडं तोडून सिमेंटची जंगलं उभारतो आणि मग पाऊस का पडत नाही म्हणून आकाशाकडे पाहतो, हे नाना वारंवार सांगायचे. झाड लावणं हे पुण्य नाही, ते कर्तव्य आहे. निसर्ग आपला मालक आहे, आपण त्याचे नाही. नदी, डोंगर, माती यांना आपण वस्तू समजलो, तिथून दुष्काळ सुरू झाला. नदीतला गाळ काढणं म्हणजे फक्त खोदकाम नाही, तर निसर्गाकडे परत जाण्याचा मार्ग आहे. गाव जगलं तर देश जगेल. शेती तुटली तर शेतकरी शहरांकडे स्थलांतर करतील, असा इशारा नानांनी दिला होता. शहरांच्या झोपडपट्ट्या वाढतील, गावं रिकामी होतील, आणि ज्याच्या घामावर आपण जेवतो तो अन्नदाता मजूर बनेल. साधं जीवन, उच्च विचार. आलिशान बंगल्यांच्या इंडस्ट्रीत नानांनी मातीशी नातं कधी तोडलं नाही. म्हणूनच शेतकऱ्याचं दुःख त्यांना पुस्तकातून नाही, अनुभवातून समजलं.

हाच खरा 'नाना'सम्राट : एका मुलाखतीत नानांना विचारलं गेलं, खरा नाना कसा आहे? त्यांनी उत्तर दिलं होतं की आज ते जे काम करत आहेत, तोच खरा नाना पाटेकर आहे, आणि या कामातून मिळणारं समाधान मोठं आहे. या एका वाक्यात त्यांचं संपूर्ण आयुष्य सामावलं आहे. टाळ्या, पुरस्कार, बॉक्स ऑफिस, सगळं नानांनी अनुभवलं. पण त्यांना स्वतःची ओळख सापडली ती भेगाळलेल्या जमिनीत, कोरड्या नदीच्या पात्रात, आणि एका विधवेच्या डोळ्यांतल्या पुन्हा उगवलेल्या आशेत.

आज नाना आपल्यात नाहीत. रंगभूमीने त्यांना 'नटसम्राट' म्हणून ओळखलं, पण मराठवाड्याच्या मातीने त्यांना माणुसकीचा सम्राट म्हणून मनात कोरलं. पडद्यावरचे महानायक कथा संपली की संपतात; हा सम्राट मात्र प्रत्येक नव्याने वाहणाऱ्या नदीत, आर्वीच्या शाळेत शिकणाऱ्या प्रत्येक मुलात आणि पुन्हा उभ्या राहिलेल्या प्रत्येक गावाच्या स्वाभिमानात जिवंत राहील. कारण त्यांनी अभिनय केला नाही, त्यांनी आयुष्य जगलं.

नाना, मराठवाड्याची माती तुम्हाला कधीच विसरणार नाही. भावपूर्ण श्रद्धांजली.